شهرستان فریمان از شهرستان‌های استان خراسان رضوی می‌باشد. مرکز این شهرستان شهر فریمان است. قلندرآباد، سفیدسنگ و فرهادگرد دیگر شهرهای آن هستند. در سال ۱۳۸۵، این شهرستان تعداد ۸۷٬۲۶۶ نفر جمعیت داشته است.


فریمان، زیستگاه کهن خراسان

شهرستان فریمان از شهرستان‌های استان خراسان رضوی می‌باشد. مرکز این شهرستان شهر فریمان است. قلندرآباد، سفیدسنگ و فرهادگرد دیگر شهرهای آن هستند. در سال ۱۳۸۵، این شهرستان تعداد ۸۷٬۲۶۶ نفر جمعیت داشته است.

فریمان در 75 کیلومتری شهر مشهد واقع شدهاست. این شهرستان با 3325 کیلومتر مربع وسعت از شمال و شمال غربی به مشهد، از شرق به تربت جام و از جنوب به تربت حیدریه محدود می شود. ارتفاع آن از سطح دریا 1405 متر است و دارای دو بخش مرکزی و قلندرآباد و دهستان های فریمان، سنگ بست، بالابند و قلندرآباد است. دو رشته کوه در اطراف فریمان قرار دارد که بلندترین آنها کوه کیلاق با 2942 متر ارتفاع است و کوه بی بی غیب با ارتفاع 2881 متر، قطار النگ با ارتفاع 2605 متر و کوه دال با ارتفاع 2219 متر در زمره بلندترین قلل این شهرستان به شمار می آیند. در این منطقه رودخانه های فریمان، سنگ بست، قلندرآباد، کلاته منار و براشک جریان دارند و پوشش گیاهی آن شامل درختان ارس، پسته و گونه های گون، درمنه، قیاق گل بنفشه و ... است. در مجموعه حیات وحش شهرستان فریمان حیواناتی همچون قوچ، آهو، کل، خرگوش و پرندگانی نظیر کبک و تیهو زندگی می کنند که این خود از آب و هوای مساعد این منطقه حکایت دارد.

پیشینه و معرفی شهرستان : 


ایالات خراسان در دوره اسلامی از چهار بخش به اسامی ربع بیشابور , ربع هرات , ربع مــرو و ربع بلخ تشکیل می گردید. بخش ربع نیشابور در قسمت شمال استان خراسان واقع شده بود و به خراسان شمالی معروف بود . این سه بخش از سه بخش دیگر مورد توجه پارتها قرار گرفته و قسمت عمده سکونت در ایالات خراسان را تشکیل می داد . فریمان نیز در این بخش قرار داشته که مورد توجه پارتها قرار گرفته بود .

1- الف : جغرافیای تاریخی شهرستان فریمان قبل از سال 1313

فریمان fariman: نام یکی از بخشهای تابعه شهرستان مشهد محدود است از طرف خاور به بخش تربت جام و بخش سرخس . از باختر به کوههای جلگه رخ بخش کدکن و بخش حومه شهرستان تربت حیدریه از جنوب به کوههای بیزکی و باخرز و کوه طرقی از شمال به دهستان اردمه از بخش طرقبه منتهی می شود .

موقعیت بخش کوهستانی هوا معتدل آب از چشمه سار و قنوات تأمین محصولات عمده غلات تریاک و انواع میوه جات زیره سبزینه بوده است در این سالها بیشتر مردم به زراعت و کسب مالداری ، صنایع دستی زنان قلیچه و کربالی بافی مشغول بوده اند .

راههای عمده مشهد تهران و مشهد هرات از این بخش عبور می نمایند . بخش فریمان از چهار دهستان بنام پیوه ژن – احمدآبادسرجام – پایین ولایت دهستان مرکزی که شامل 1373 آبادی بزرگ و کوچک است تشکیل می شود . شهر فریمان قیل از سال 1313 یک قریه بی اهمیت 200 خانواری و مسکن طوایف بربری و تیموری بوده که زندگانی ایلاتی و چادرنشینی داشتند .

1-1 شهرستان فریمان از سال 1313 به بعد :

از سال 1313 به بعد بواسطه موقعیت طبیعی که داشت مورد توجه رضاخان قرار گرفت . اولین اقدام رضاخان تعمیر بند فریمان که در 11 کیلومتری جنوب شهر واقع شده بود و دومین اقدام و بهسازی شهر با اسلوب جدید بوده است که بعضی از بناهای که احداث گردیده عبارتند‌ : چهار دستگاه ، عمارت بسیار زیبا که با بهترین ساختمان تهران برابری می کند.

1.
ساختمان شهرداری 2. شهربانی 3. دارائی 4. مهمانخانه طوس و پنچ خیابان شرقی و غربی و 6 خیابان شمال جنوب که موازی و عمود بر هم می باشد . توضیح اینکه خیابان شرقی و غربی خیابان جای پهلوان ، کاخ ، انوری ، منوچهری خیابانهای شمال جنوبی خیابان سوم اسفند ، فرخی ، فردوسی شاهپور سعدی ، خیام علاوه بر آن ساختمانهای هنرستان . دبیرستان ، دبستان، بانک ملی ، سینما و شرکت قماش و آتش نشانی در دروازه قدیم مشهد (ورودی به فریمان) نیز از جمله این دسته است که هنوز هم بناهای یاد شده مورد استفاده می باشد .

وضعیت و ترتیب ساختمانهای این شهر در خلل تو جهات رضاخان بطوری پیشرفت کرده بود که با بهترین شهرها برابری می کرد .

استاد دکتر علی شریعتی در این مورد مینویسد :

در 75 کیلومتری شرقی شهر مشهد بر سر راه مشهد به هرات شهر جالبی وجود دارد بنام فریمان این شهر در دوران بیست ساله بنیان شده و تعداد بیست ده در پیرامون این شهر جزء املاک خالصه شد و در ده فریمان بنیان شهری بسیار مدرن را با اسلوب علمی شهرسازی ساختند و هر اداره ای در مشهد موظف گردید ساختمان اداره همانند را در فریمان بسازد و بدین ترتیب در مدت کوتاهی شهری کاملاً نو با ساختمانهای زیبا و رستورانی بسیار بزرگ و مجهز و خیابان کشیهای منظم بوجود آمد ولی پس از شهریور 20 تپ تند فریمان ناگهانی فرونشست و چنان شهر فراموش گردید و خیابانها به ویرانی افتاد که شهر چند ساله بخرابه های چند هزار ساله میمانست .

شهرستان فریمان پس از پیش آمد شهریور 1320 :

این شهر رو به ویرانی گذاشته و جمعیت آن متفرق کارخانه ، قالی بافی و نجّاری و شده و آسیاب موتوری که در جنوب بند فریمان تصب شده بود سوخته و بناهای نوساز حالی از سکنه ، عمارت های زیبا که برای روستائیان ساخته شده بود محل نگهداری احشام گردید و هنرستان زیبا محل کبوتران گردید و قسمتی از شهر که لوله کشی بوده از بین رفت .

شهرستان فریمان طبق اطلاعات سال 1320 دارای 101 باب مغازه های مختلف دارای ادارات دولتی منجمله : شهردای ، بخشداری ، ژاندارمری ، دارایی ، شهربانی ، ثبت املاک و آمار ، دفاتر ازدواج و طلاق ، دبیرستان ، دبستان و ادارة املاک کشاورزی بوده است .در هر حال پیشینة این شهرستان با وجود ارتفاعات دال که گویا یاد آور نبرد رستم و اسفندیار است و نیز شاهان گرماب که روایت است لشکر کفر و اسلام در آنجا با هم نبرد کرده اند و سایر موضوعات همه و همه چه افسانه و چه وقایع تاریخی نشانگر نوعی وجود انگاره ها و باور داشته های انسانهای بسیار مهربان این ناحیه است .

1 - 2- وجه تسمیه و نامگذاری شهرستان فریمان :

فریمان در زمان صفویه و قاجاریه جزو املاک سلطنتی بوده است که در مورد کلمة فریمان در فرهنگ جغرافیای ایران چنین نگاشته شده است : واژة فّر با تشدید ، ریشه اوستایی و پهلوی دارد و به معنی شکوه و جلال و فروغ خدایی آمده است . فری بی تشدید مخفف آفرین به معنی مدح و ستودن به کار می رود و مان صیغة امر از فعل ماندن است . بنا بر این واژة فریمان ، مرکب از دو کلمه فری و مان می باشد . یعنی با شکوه و جلال بمان .

به نقل از کتاب شرح سفری به ایالت خراسان و شمال غربی افغانستان ، جلد اول ، وجه تسمیة فریمون را به این طریق بیان می کند که : در واقع این سد به دست شخصی به نام فریدون بنا شده که گفته می شود شاهی بوده است ولی اکنون این نام به فریمون تغییر یافته . بر اساس شواهد و ادلّه موجود فر یمان در طی تاریخ پر فراز و نشیب خود زیر مجموعة نیشابور بوده است . حملات غُز و قتل و غارت آنها وهجوم خانمان بر انداز چنگیز خان باعث افول نیشابور و به تبع گرایش فریمان به طوس که محل حکمرانی مغولان بود گشت و آخرین رشته های پیوند فریمان و نیشابور ظاهراً با حملات افغانها از هم گسست .


پیشینه تاریخی

شهر فریمان یکی از قدیمی ترین زیستگاههای خراسان بوده و مصداق آن تپه ها و محوطه های تاریخی است که از هزاره چهارم قبل از میلاد مسیح تا اواخر دوره اسلامی در این شهرستان وجود دارد. فریمان در گذشته همواره از وقایع تاریخی نیشابور متاثر بوده به زعمی که این منطقه اسفنج یا اشبند نامیده شده است که از مضافات نیشابور کهن بوده است. مرکز آن فرهاد گرد یا ده فرهاد بود که اکنون در 15 کیلومتری غرب شهر فریمان قرار دارد. همچنین کاروانسرای فریمان در راه یکی از انشعابات جاده ابریشم که سنگ بست را به هرات اتصال می داد قرار داشت. سنگ بست به سبب موقعیت ممتازش برکنار جاده ابریشم و قرار گرفتن در تقاطع راههای پنجگانه: مرو، هرات، قهستان نیشابور و توس بسیار مورد توجه و با اهمیت بود.

این اهمیت چنان زیاد بود که ارسلان جاذب سپه دار توس در دوره غزنوی در این مکان کاروانسرای بزرگی ساخت و آخرالامر در جوار همان عمارت به خاک سپرده شد. در حال حاضر آثار تاریخی سیاحتی فراوانی در این شهرستان به جای مانده است.



بنای تاریخی مذهبی عشق آباد

بنای عشق آباد در 10 کیلومتری غرب فریمان و در روستای عشق آباد واقع است و مرقد سید نظام الدین از نوادگان امام سجاد(ع) در آنجا قرار دارد. این مزار مربوط به دوره تیموری است ولی شالوده اصلی بنا به دوره ایلخانی و حتی سلجوقیان مربوط می شود.

این بنا دارای ایوان نسبتاً بزرگی است که به سمت شرق ساخته شده و تزئینات رسمی بندی و گچی زیبایی سقف ایوان را مزین کرده است. در سمت چپ ایوان این بنا با استفاده از آجر کلمه محمد (ص) به صورت مشبک و در قسمت راست آن کلمه علی(ع) نقش بسته است.



رباط سنگ بست

این رباط به فاصله کمی از مقبره ارسلان جاذب میلی منسوب به ایاز قرار دارد که در متون تاریخی از وی به عنوان مقرب دربار سلطان محمود غزنوی یاد شده است. بنای آجری میل ایاز بر روی صفحه ای چهار ضلعی ساخته شده است و در ساختار داخلی آن 101 پله تعبیه شده است. نمای بیرونی میل ایاز با آجر کاری مضاعف پوشش یافته است. بخش فوقانی میل با کتیبه آجری به خط کوفی معقلی آراسته شده است. این بنا را حمدالله مستوفی به امیر علی شیر نوایی نسبت داده که بر روی ویرانه های بنایی از ارسلان جاذب والی توس و در دوره غزنوی ساخته شده است. رباط سنگ بست با نقشه مستطیل دارای برجهای دیده بانی و نگهبانی است. نیم برجهایی برای تقویت دیوارهای اصلی و مرتفع آن وجود دارد. سر در ورودی این بنا شباهتی بسیار با کاروانسرای مهیار در اصفهان دارد. فضای داخلی رباط در حیاط مرکزی مشتمل بر حجره ها و اتاقهای ویژه اقامت کاروانیان و اصطبل است.



رباط تاریخی فریمان

بنای اصلی این کاروانسرا مربوط به دوره صفویه است. این کاروانسرا از جمله کاروانسراهایی با پلان مربع است که دارای قوسها، درگاهی ایوان ورودی و سایر ویژگیها است. احتمالاً این بنا در دوره های بعدی هم مورد مرمت و بازپیرایی قرار گرفته است. قسمتهای داخلی این بنا شامل حجره ها ، اصطبل ، هشتی ورودی و حیاط مرکزی است و نمای بیرونی آن دارای چهار برج است. این رباط در محدوده شهر فریمان قرار دارد.



مزار بی آبه

این مزار در فاصله 27 کیلومتری جنوب فریمان و در روستایی به همین نام واقع شده است. طرح کلی این بنا چلیپایی است به طوری که در میانه آن یک فضای مربع شکل به ابعاد690 690x سانتیمتر قرار گرفته و در هر چهار طرف آن ایوانی ایجاد شده است. این بنا فاقد کتیبه است ولی احتمال ساخت چنین مزاری در سده های نهم تا یازدهم هجری به واسطه روی کارآمدن صفویان و گسترش مذهب تشیع بیشتر است.



ایوان رزمگاه

این بنا در فاصله 52 کیلومتری فریمان و در روستایی به نام رزمگاه واقع شده است و براساس مستندات تاریخی محل مبارزه رستم و اسفندیار است. این بنا که اکنون تنها ایوان آن به جای مانده شامل یک بنای مربع (گنبد خانه) و ایوان متصل به ضلع قبله آن بوده است. در مجموع طرح معماری و تزئینات و قاب بندی های گچی باقی مانده در زیر ایوان بنا، قابل مقایسه با سنت معماری خراسان در سده های هشتم تا یازده هجری است.



مقبره ارسلان جاذب و میل ایاز

این مقبره مربوط به ارسلان جاذب والی و سپهسالارتوس و یکی از دو سردار سلطان محمود غزنوی است که در مدخل جنوبی دشت توس در محل سنگ بست رباطی بنا نهاد و گورخود را نیز در میان آن رباط ساخت سال 419 ه.ق یا 420 ه.ق وفات یافت و در همان مکان به خاک سپرده شد. این بنا از بناهای ارزشمند قرون اولیه اسلام در خراسان است که به صورت چهار اطاقی تبدیل به هشت ضلعی شده و سپس گنبد آجری زیبایی از نوع یک پوش بر فراز آن قرار گرفته است. فضای داخلی آن با رنگهای مختلف و نقوش هندسی، کتیبه کوفی و گچبری زینت یافته است و گوشواره ای مشبک پا کار گنبد، و آجر چینی خفته و راسته بنا، خط کوفی معقلی زیر گنبد و تکرار کلمه محمود در آن از ویژگی های این بنا است.



برج دیده بانی بند فریمان

این برج در فاصله اندکی از بند فریمان و در ضلع شمال شرقی سد فریمان بر روی تپه ای نه چندان مرتفع قرار گرفته است. این برج به صورت مدور ساخته شده و فانوس های دریایی را در ذهن تداعی می کند و مربوط به دوره پهلوی اول است و سبک معماری بسیار زیبایی دارد. در بالای برج و در قسمت نگهبانی 4 پنجره در چهار جهت اصلی تعبیه شده است که دیده بانی تا دوردستها را میسر می ساخته است.



منزل و موزه شهید مطهری

در میان بناهای تاریخی فرهنگی شهرستان فریمان مکان زندگی پربار استاد مطهری از جایگاه ویژه ای برخوردار است. در گذشته این خانه باغی با وسعت حدود 3700 متر مربع را به خود اختصاص می داد که از مجموع زیر بنای قدیمی آن تنها حدود 120 متر شامل دو اتاق، هال و پذیرایی و فضای بهارخواب (تراس) برجای مانده است. موزه شهید مطهری پس از تکمیل کارهای مرمتی به مناسبت بزرگداشت هفته میراث فرهنگی و روز جهانی موزه در 28 اردیبهشت ماه 1382 گشایش یافت.

هم اکنون در این موزه بیش از یکصد جلد از آثار استاد، لوازم شخصی، یادداشتها و تصاویر وی در معرض دید قرار دارد.



بافت قدیم فریمان (چهاردالان(

بافت قدیم فریمان شامل بناهای متعددی است که در دوره پهلوی اول توسط مهندسان آلمانی ساخته شده است و جزو نخستین سازه های بتنی در ایران به شمار می رود. در حال حاضر اکثر این بناها در تملک ادارات شهرستان فریمان است و شامل، ساختمان شهرداری، بنیاد شهید، فرماندهی انتظامی و اداره مالیات و امور دارائی در مرکز بصورت قرینه و ساختمانهای بانک ملی، قند و شکر، اداره کشاورزی، دبیرستان بهشتی چهاردالان، آبخوری نوبخت، دادگستری و ورودی های فریمان می شود که همگی مربوط به دوره پهلوی است.



باغ ملی فریمان

این باغ بزرگترین باغ ملی استان است و عوارض معماری بکار رفته در فضای ورودی شامل ستونهای پیوسته در ورودی غربی و سبک دیوارهای آن که مربوط به دوره پهلوی اول است آنرا در زمره منحصر بفردترین باغهای ملی کشور در آورده است. این باغ در هسته مرکزی شهر قرار گرفته و محلی دلنشین برای استراحت مسافران و گردشگران به شمار می آید. عمارتی در وسط این باغ قرار گرفته که همزمان با باغ ملی ساخته شده ولی در سالهای گذشته تغییراتی در نمای آن صورت گرفته است.



بند تاریخی فریمان

یکی از جاذبه های گردشگری و آثار تاریخی سیاحتی خراسان بندر فریمان است که فریمان را به قطب گردشگری شرق خراسان مبدل ساخته است. سد (بندر) در 10 کیلومتری شهر فریمان واقع است و بنای اولیه آن به عصر مغول و به روایتی به دوران صفوی برمی گردد. این سد یک بار در زمان عین الدوله مرمت و سپس در زمان پهلوی و اخیراً هم ارتفاع آن افزایش یافته است. این سد دستخوش حوادث طبیعی زیادی بوده است گویا سطح اولیه بستر آن آجرفرش بوده که براثر رسوب و گل ولای زیادی پوشیده است ارتفاع کنونی این سد 20 متر است و دارای پشت بندهای آجری بسیاری مستحکمی است.



آبگرم شاهان گرماب

آبگرم شاهان گرماب در بخش قلندر آباد شهرستان فریمان و در دهستان سفیدسنگ واقع شده است. فاصله این آبگرم تا شهرستان فریمان حدود 57 کیلومتر است و آب آن زلال، بی بو و بیرنگ با حدود 48 درجه حرارت و فاقد گوگرد و آمونیاک و شوره است. اثر درمانی این آب بر روی امراض پوستی مربوط به گوگرد نیست بلکه مربوط به سیلیکات آن است و چون از نظر کمی، املاح زیادی ندارد نوشیدن آن بی ضرر بوده و برای معالجه سنگهای مجاری ادرار و بیماری اگزما فوق العاده مفید است. برابر مستندات، این بنا دارای کتیبه ای بوده که ساخت آن را به سال 1087 ه .ق به دستور شاه سلیمان صفوی ذکر کرده است.



تفرجگاه طبیعی زرکک

این تفرجگاه در فاصله 17 کیلومتری جنوب غربی فریمان در حدواسط جلگه رخ و مرکز شهرستان بین دو رشته کوه زیبای قطارالنگ و یخ آبی واقع شده است. این منطقه دارای چشمه های جوشان و طبیعتی سرسبز است که هر ساله تعداد زیادی از مسافران و گردشگران از این منطقه بازدید می کنند.



آداب و رسوم

در فریمان نژادهای مختلفی اعم از فارس، ترک، عرب و بلوچ در کنار هم زندگی می کنند. شغل اکثر مردمان این دیار کشاورزی و دامداری است که از رواج خوبی برخوردار است. از آیین ها و آداب مردم فریمان می توان از چهارشنبه سوری و مراسم سمنو پزی آن یاد کرد. فریمانی ها در روز چهارشنبه سوری سمنویی به نام حلوای سرخ یا حلوای بی بی به نیت حضرت فاطمه(س) می پزند. این رسم به وضوح با آیین های کهن آب و آتش درآمیخته است. از بازی های متداول میان کودکان این ناحیه می توان از کوطاربازی و لنگه بازی و از ورزش های سنتی به کشتی پهلوانی یا کشتی باچوخه اشاره کرد.



مشاغل و هنرهای سنتی

در فریمان نیز مانند دیگر شهرستان های خراسان رضوی هنوز می توان بعضی از مشاغل و هنرهای سنتی را درکوچه و بازار مشاهده کرد. مهمترین هنر سنتی فریمانیان بافت قالیچه است که در بافت این قالیچه ها از شهرت به سزایی برخوردارند. حلاجی، آهنگری، مسگری و خراطی از دیگر مشاغل این شهر به شمار می آیند.



سوغات

از سوغات شهرستان فریمان می توان از قالیچه هایی نفیس که در اغلب مناطق روستایی و بعضی نقاط شهری بافته می شوند یاد کرد. همچنین فریمان از دیرباز به عنوان یکی از مهمترین مراکز تولید قند کله شناخته می شده که امروزه نیز قند فریمان به سبب کیفیت عالی اش از شهرتی بسزا برخوردار است.









الف) مقبره ارسلان جاذب

این مقبره مربوط به ارسلان جاذب والی وسپهسالار توس یکی از دوسردار سلطان محمود غزنوی است. وی درمدخل جنوبی دشت توس درمحل سنگ بست رباطی بنانهاد وگورخودرا نیزدرمیان آن رباط ساخت ودرسالهای 419 ه ق تا 420 ه ق وفات یافت ودرهمان مکان به خاک سپرده شد این بنا ازبناهای ارزشمند قرون اولیه اسلام درخراسان است که بصورت چهارطاقی تبدیل به هشت ضلعی گردیده وسپس گنبد آجری زیبایی ازنوع یک پوش برفراز آن قرار گرفته است فضای داخلی آن قرارگرفته است فضای داخلی آن با رنگهای مختلف ونقوش هندسی کتیبه کوفی وگچبری زینت یافته است و گوشواره ای مشبک پا کار گنبد وآجر چینی خفته وراسته بنا وخط کوفی معقلی زیرگنبد وتکرار کلمه محمود درآن از ویژگی های این بنا است

ب) میل ایاز

به فاصله کمی از مقبره ارسلان جاذب میلی منسوب به ایاز است که درمتون تاریخی از وی به عنوان مقرب دربار سلطان محمود غزنوی یاد شده است
بنای آجری میل ایازبرروی صفحه ای چهارضلعی ایجا شده که ضخامت تحتانی آن 5.5 متر وقطر بالای آن 2.5 متر است ودر ساختار داخلی آن 101 پله تعبیه شده است نمای بیرونی میل ایاز با آجر کاری مضاعف پوشش یافته است . بخش فوقانی میل با کتیبه آجری به خط کوفی معقلی آراسته شده است.

ج) رباط سنگ بست :

این بنا را حمد الله مستوفی به امیر علی شیر نوایی نسبت داده که بر روی ویرانه های بنایی از ارسلان جاذب والی توس ودر دوره غزنوی ساخته شده است . رباط سنگ بست با نقشه مستطیل شکل با دارا بودن برجهای دیده بانی و نگهبانی در چهار طرف نیز دارای نیم برجهایی جهت تقویت دیوارهای اصلی ومرتفع آن می باشد. سردر ورودی این بنا شباهتی بسیار با کاروانسرای مهیار در اصفهان دارد. فضای داخلی رباط در حیاط مرکزی مشتمل بر حجره ها واتاقهای ویژه اقامت کاروانیان واصطبل می باشد