گذر بر کلات ایچ گونه مکن

کز آن ره روی خام گردد سخن

کنون در کلات است و با مادر است

جهاندار با فر و با لشگر است

همان به که سوی کلات و چرم

برانیم و منزل کنیم از میم

بگفت و بفرمود تا بگذرند

بسوی کلات و چرم ره برند

به سوی کلات اندر آمد ز راه

گرفته همه راه و بیره سپاه                          "شاهنامه فرودسی"


گذر بر کلات ایچ گونه مکن

کز آن ره روی خام گردد سخن

کنون در کلات است و با مادر است

جهاندار با فر و با لشگر است

همان به که سوی کلات و چرم

برانیم و منزل کنیم از میم

بگفت و بفرمود تا بگذرند

بسوی کلات و چرم ره برند

به سوی کلات اندر آمد ز راه

گرفته همه راه و بیره سپاه                          "شاهنامه فرودسی"

 

بناهای تاریخی و قدیمی بخشی از میراث گذشتگان ما هستند . این میراث نه تنها پیوند ما را به گذشته فراهم می آورد بلکه هویت ، نحوه زیست ، شیوه تفکر و ... یا به عبارت ساده تر تاریخ آنان را به ما میدهد .

 

میراث گذشتگان ، سند و شناسنامه و ماحصل تجربه اسلاف و پدران ما در طی روزگار است . با اتکاء به این تجارب است که می توان افق های بینشی گسترده ای را فرا روی خود قرار دهیم .

 

مدتها بود دوست داشتم کلات نادر را از نزدیک ببینم . برای همین قبل از حرکت از فریمان به مشهد ، نقشه یک برنامه یک روزه را کشیدم و در روز جمعه  توفیق دیدن شهر تاریخی کلات را پیدا کردم .

 

شهر کلات با ارتفاع 2100 متر در 145 کیلومتری شمال مشهد و نزدیک مرز ترکمنستان میباشد . این شهر با طبیعتی بکر و آثاری تاریخی از نقاط دیدنی شمال شرق ایران است .

لوله کشی آب از قره سو به سمت عمارت خورشید

کلات در لغت به معنی آبادی و زیستگاهی بر فراز کوه است .

 

عمارت خورشید

زمینهای حاصلخیز ، سرسبزی دامنه ها و کوهپایه ها ، گله ها و رمه ها ، آب و هوای معتدل کوهستانی ، همه و همه توجه هر گردشگری را به خود جلب میکند .

 

نقش های برجسته بر روی عمارت خورشید

البته دلیل آن را میتوان بخاطر بارانهای بهاری و پاییزی مداوم و مستمر دانست . اولین باری که در باره کلات نادر مطالبی خواندم از کتاب خواجه تاجدار نوشته ذبیح ا... منصوری بود . کلات مرکز گنجینه های نادر بود .

 

 نادر پس از کشتارها و جهان گشایی ها بلاخره در سال 1160 قمری زمانیکه از مشهد ( پایتخت آن زمان ) عازم کلات جهت بازدید از گنجینه های خود بود در فتح آباد قوچان توسط سرداران خود از پای درآمد .

 

نمای مسجد کبود از عمارت خورشید

در حقیقت علی قلی میرزا برادرزاده نادر با تحریک تنی چند از سرداران سپاه نادر شبانگاه و در حال خواب و در چادرش سر از بدن اش جدا کرده و تاج و تخت اش را به تاراج بردند .

 

دولت نادر یک شبه چنان از میان رخ بربست که گویی هرگز نبوده است .

شب ، سر قتل و تاراج داشت

سحر گاه نه تن سر ، نه سر، نه تاج داشت

بیک گردش چرخ نیلوفری

نه نادر بجا ماند و نه نادری

بنازم من این چرخ پیروز را

پریروز و دیروز و امروز را

 

استادیوم شهر کلات

نادر هر آنچه که از بابت مالیات و زر و سیم و جواهر از مردم و جنگها بدست می آورد در آنجا نگهداری میکرد . در همین کتاب آمده  در کلات نادر بیش از 30 کرور طلا و جواهر ( 1 کرور = 500000 ) وجود داشته است . بدون اینکه نادراز آنها برای رفاه مردم استفاده کند .

 

سوراخی در دیواره بند نادر

در صورتی که نادر با پولی که در خزانه داشت میتوانست کشور ایران را آبادترین کشور دنیا در آن زمان بکند ولی آن کار را نکرد و فشار مامورین مالیات باعث شد هزارها قصبه و قریه از بین رفت و اراضی زراعتی آن مبدل به بیابان لم یزرع شود .

 

بند نادر

 پس از 3 ساعت و گذر از روستاهای متعدد به کلات رسیدم  ولی قبل از ورود به آن داخل تونلی عجیب و غریب شدم که دیواره های آن بسیار ناهموار بود و با سیمان پوشیده شده بود و عرض تونل نیز در نقاط  مختلف کاملا" متفاوت بود .

 

تونل ورودی به کلات

وجود آثار تاریخی بی شمار و طبیعتی زیبا ، بکر و فراموش نشدنی در کلات و سادگی و صمیمیت اهالی آن  مامنی برای روح  ناآرام من بود تا دمی آسوده در کلات و اطراف آن پرسه بزنم .

 

اولین جایی که سرک کشیدم عمارت یا قصرخورشید بود که دستور ساخت آن در سال 1151 قمری توسط نادر شاه صادر گردید . این بنا از گور تیمور در سمرقند اقتباس شده است .

 

این بنا در سال 1160 نیمه کاره رها شد و دلیل آن این بود که وقتی خبر کشته شدن نادر به معماران و هنرمندان هندی که مسئول ساخت بنا بودند می رسد ، فرار را برقرار دانسته و به موطن خود می گریزند .

 

در ابتدا این بنا قرار بوده که مقبره نادرشاه باشد که پس از قتل نادر این قضیه منتفی میشود . در حال حاضر در سردابه  این بنا موزه مردم  شناسی دایر گردیده است که شما میتوانید با آداب و رسوم ، مشاغل و فنون ، زندگی و معیشت مردمان گذشته آشنا شوید .

 

مسجد کبود گنبد ، در فاصله 200 متری شرق عمارت خورشید قرار دارد . احتمالا" در این مکان ابتدا آرامگاهی متعلق به دوران ایلخانی وجود داشته که در دوره های بعد ساختار مسجد پیدا کرده است . برخی بنای اصلی این مسجد را متعلق به دوره سلجوقی میدانند

 

به فاصله حدود 5 کیلومتری شمال کلات ، باقیمانده بند ( سد ) بزرگی از سنگ و ساروج دیده میشود که در میان دره ای ژرف بنا شده است که به بند نادر معروف است و در گذشته زمین های آن حدود را مشروب میکرده است

 

دیواره بند نادر

برخی بنای سد را به دوره سلطنت نادر و عده ای هم زمان ساخت آن را بعهده سلجوقیان و حتی قدیمتر نسبت می دهند . ارتفاع سد ااز بستر رودخانه در حدود 70 متر و عرض آن حدود 2 متر است.

 

در گوشه ای دیگر از شهر کلات و بر دیواره سنگی و نزدیک  دربند ارغوانشاه کتیبه سنگی به خط نستعلیق با حاشیه ای زیبا دیده میشود که در ارتفاع 15 متری از کف رودخانه قرار دارد .

 

برج ارغونشاه

این کتیبه سنگی شامل 24 بیت شعر میباشد که یک بیت آن فارسی و بقیه به زبان ترکی میباشد و توسط گلبن افشار ، شاعر عهد نادرشاه سروده شده است و بیشتر در مدح این پادشاه است

 

دو بیت اول و دوم آن بدین مضمون است :

ابتدا حمد خدای احمد و فرد قدیم

قادر لم یزل و عالم و دانا و حکیم

او کی بو کن و مکانی یاراتوپ قدرتدن

اوکی بو بحر و بری خلق ادب شوکتدن

 

 کتیبه مذکور تاریخی ندارد ولی از قرائن تاریخی چنین برمی آید که متعلق به سال های 1155 تا 1160 قمری یعنی سالهای آخر زندگی نادر میباشد که با قتل نادر ناتمام مانده است .

 

در حدود 200 متری بعد از کتیبه نادری و مشرف به شهر کلات ، برج و بارویی از سنگ و آجر به چشم میخورد که جایگاه مناسبی برای نظارت بر کلیه رفت و آمد ها به داخل و خارج کلات بوده است.

 

دکتر علی شریعتی در کتاب راهنما ی خراسان مینویسد :

(ساختمانی است آجری و دانه  دار که به شکل مخروطی ناقص به ارتفاع 35 متر از کف ژرف رود و هشت متر از کف زمین بالا رفته است . این بارو ، محل سکونت و دیده بانی قلعه بیگ بوده 

 

و قلعه بیگی سمتی بود که تا اواسط دوران مظفر الدین شاه در این محل وجود داشته است. قلعه بیگ مامور حفاظت قلعه کلات بود و هشت آبادی درون کلات را دیده بانی می کرده و ورود به کلات و دیدن عمارت و آبادی های آن با اجازه وی بود.)

 

آثار تاریخی و طبیعی شهرستان کلات  آنقدر زیاد است که با یک یا دو روز نمیتوان تمامی آنها را تماشا کرد . غیر از تپه های باستانی ، ارگ ها و قلعه ها ، کوره های آجر پزی ، آسیاب های قدیمی ، مساجد تاریخی ، گورهای گبری ها و . . . این شهرستان دارای آبشارها و ارتفاعات زیبا و دیدنی نیز میباشد . که من در چند پست ، تعدادی از آنها را که خود از نزدیک مشاهده کردم برایتان معرفی میکنم .